خواص هلیله سیاه، عوارض و بهترین روش مصرف آن

نویسنده: مهدی طهماسبی، مدیر محتوا و پژوهشگر حوزه محصولات طبیعی آخرین آپدیت: 5 آبان 1405

هلیله سیاه میوه نارس و خشک شده درخت هلیله (Terminalia chebula) است و شناخته شده ترین اثرش ملین ملایم بودن است. خاصیت های هلیله سیاه بیشتر از طب سنتی ایران آمده اند و منبع آنها طب سنتی است.

خاصیت ها:

اگر می خواهید هلیله را برای یبوست امتحان کنید، بخش روش مصرف را بخوانید. اگر دارو مصرف می کنید یا باردارید، اول سراغ چه کسانی نباید بخورند بروید.

هلیله سیاه چیست و چه فرقی با هلیله زرد و کابلی دارد؟

هلیله سیاه، زرد و کابلی سه گیاه جدا نیستند. هر سه میوه یک درخت اند که در مرحله های مختلف رسیدن چیده می شوند. مخزن الادویه، کتاب مرجع داروهای طب سنتی ایران، این مرحله ها را از نارس تا رسیده نام برده است:

هلیله سیاه را از اندازه و شکلش می شناسید. به اندازه مویز سیاه است و هسته ندارد.

مراحل رسیدن اثر میوه را هم عوض می کند و هلیله نارس ملین تر است. دلیلش را در بخش یبوست می خوانید.

بعضی سایت ها هلیله سیاه را «شوید» هم نوشته اند. هلیله و شوید دو گیاه کاملا جدا هستند.

طبع هلیله سیاه سرد است یا گرم؟

در طب سنتی ایران طبع هلیله سرد و خشک است. مخزن الادویه همه انواع هلیله را «در اول سرد و در دوم خشک» می داند. یعنی سردی اش ملایم و خشکی اش کمی بیشتر است. هلیله کابلی از بقیه کمتر خشک است.

خواص هلیله سیاه

هلیله سیاه برای یبوست

هلیله هم ماده ملین دارد و هم ماده قابض. شکل مصرف تعیین می کند کدام بیشتر اثر کند.

میوه هلیله پر از تانن است. تانن همان ماده گسی است که دهان را جمع می کند و روده را هم قابض می کند. در کنار تانن، سنوزید A و B هم در این میوه وجود دارد. سنوزید ماده ملینی است که در سنا هم هست. میوه نارس ملین تر و میوه رسیده قابض تر است. یکی از دلیل های رایج تر بودن هلیله سیاه از هلیله کابلی برای یبوست همین است.

مخزن الادویه توضیح سنتی همین را داده است: وقتی هلیله را در آب خیس می کنید، بخش ملین آن در آب حل می شود و بخش قابض در تفاله می ماند.

هلیله برای یبوست گاه به گاه مناسب است و برای مصرف همیشگی مناسب نیست. اگر از اول دنبال ملایم ترین گزینه ها هستید، کیوی، آلو خشک و اسفرزه پشتوانه علمی بیشتری دارند و راهنمای ملین طبیعی آن ها را از ملایم به قوی مرتب کرده است.

اثر هلیله سیاه برای لاغری

ملین چربی نمی سوزاند. وزنی که با اسهال کم می شود بیشتر آب است و با قطع ملین برمی گردد. ملین خوردن برای کم کردن وزن به روده و تعادل املاح بدن آسیب می زند.

هلیله سیاه برای مو و سفیدی مو

خوردن روزی یک هلیله سیاه یا کابلی (به ویژه پرورده آن) به مدت یک سال از سفید شدن مو جلوگیری می کند.

یک سال مصرف خوراکی هر گیاهی بدون مشاوره توصیه نمی شود.پس قبل مصرف حتما از پشتیبانی عطاری طهماسبی تماس حاصل فرمایید.

«معجزه هلیله»، جوانی و حافظه

بیرونی هلیله سیاه را برای حفظ حواس و دفع سردرد آورده و عقیلی آن را در تقویت ذهن بهتر از هلیله زرد و کابلی دانسته است.

هلیله برای دهان و لثه

مخزن الادویه پودر هلیله را برای تقویت لثه و خونریزی لثه آورده است. در یک کارآزمایی ۹۰ نفره، دهانشویه عصاره هلیله پلاک دندان و التهاب لثه را در ۴ هفته هم اندازه دهانشویه کلرهگزیدین کم کرد. دهانشویه عصاره استاندارد با پودری که در خانه در آب می ریزید فرق دارد.

هلیله برای بواسیر

مخزن الادویه و رازی بواسیر را از کاربردهای هلیله سیاه شمرده اند.

ملین ملایم زور زدن موقع دفع را کم می کند و همین برای بواسیر مفید است.

هلیله سیاه برای کبد، قلب و قند خون

رازی هلیله سیاه را برای قلب و رفع تپش آورده است. در کارآزمایی اطریفل هم آنزیم کبدی ALT کمی پایین آورد.

هلیله داروی کبد چرب، بیماری قلب یا دیابت نیست: اگر برای یکی از این ها دارو می خورید، هلیله جای دارو را نمی گیرد و حتی ممکن است با داروی دیابت تداخل کند.

بهترین روش مصرف هلیله سیاه

کم عارضه ترین روش سنتی این است که هلیله را نیم کوفته کنید و پیش از مصرف با روغن بادام شیرین چرب کنید. نیم کوفته یعنی هلیله را آن قدر بکوبید که نه پودر نرم شود و نه درسته بماند.

شکل های مصرف هلیله سیاه

نکته ای که همه منابع روی آن توافق دارند این است: شکل مصرف اثر هلیله را عوض می کند.

چرا با روغن بادام؟

مخزن الادویه می گوید هلیله را نرم نکوبید و آن را با روغن بادام شیرین چرب کنید تا اثرش بماند و دل پیچه اش کم شود. رازی هلیله را اول در روغن بادام شیرین و بعد در آب داغ می گذاشت و روی آن شکر یا شیر می ریخت.

طب سنتی برای کم کردن عارضه هر دارو یک «مصلح» دارد. برای قبضی که هلیله می آورد، مخزن الادویه روغن بادام، روغن گاو تازه، قند، ترنجبین یا شکر را آورده است. تحفه حکیم مومن عسل را مصلح هلیله سیاه دانسته است.

مقدار مصرف هلیله سیاه

اگر هلیله را به شکل محصول بسته بندی شده خریده اید، به مقدار روی برچسب عمل کنید. برای هلیله خام، سه منبع معتبر در یک بازه می افتند:

بهترین زمان مصرف هلیله سیاه

برای یبوست شب قبل از خواب مناسب تر است.

چند روز می شود هلیله خورد؟

هلیله برای مصرف کوتاه مدت است. یبوستی که بیشتر از چند هفته ادامه دارد علت دارد و آن علت باید پیدا شود چون ملین آن را فقط پنهان می کند.

عوارض و مضرات هلیله سیاه

شایع ترین عارضه هلیله اسهال و دل پیچه است. بیشتر این عارضه ها از مقدار زیاد یا پودر خیلی نرم می آیند.

پودر هلیله سیاه سمی است؟

یک آزمایش علمی سال ۲۰۲۴ گزارش داده عصاره آبی هلیله در موش حتی با دوز بیش از ۵۰۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلو سمیت حاد نداشته است. بخش پرتانن میوه اما با دوز بالا و مصرف ۲۸ روزه، وزن موش ها را کم کرد و اختلال خفیف کبد و کلیه داد(به بخش دوز بالا توجه کنید ، چون هر دارویی را در دوز بالا مصرف کنید عوارض خاص خودش را دارد)

داده ایمنی انسانی کم است. مصرف طولانی و پرمقدار هلیله در انسان بررسی نشده و همین دلیل کافی است که آن را کوتاه مدت و کم مقدار مصرف کنید.

هلیله سیاه برای چشم ضرر دارد؟

هیچ پودر، خمیر یا خیسانده خانگی را در چشم نریزید و به پلک نمالید. مواد غیراستریل در چشم عفونت و التهاب می آورند.

هلیله برای کلیه ضرر دارد؟

اگر بیماری کلیه دارید، پیش از مصرف با مشاور عطاری طهماسبی هماهنگ کنید.

هلیله زردی چهره و تورم غدد لنفاوی می آورد؟

مخزن الادویه برعکس «صاف کردن رنگ چهره» را از کاربردهای هلیله شمرده است.

چه کسانی نباید هلیله سیاه بخورند؟

زن باردار و شیرده، کودک، کسی که اسهال یا کم آبی دارد و کسی که داروی دیابت می خورد، بدون نظر پزشک هلیله نخورند. چند حالت دیگر هم هست که منابع کلاسیک گفته اند و سایت های فارسی کمتر به آن پرداخته اند:

ردیف های حجامت و روزه برای خواننده ایرانی مهم ترند چون هر دو در زندگی بسیاری از ما جا دارند. در هر دو موقعیت بدن ضعیف تر از همیشه است و اثر ملین هلیله این ضعف را بیشتر می کند.

هلیله سیاه در داروهای ترکیبی طب اسلامی

هلیله سیاه در چند داروی ترکیبی طب اسلامی جزء ثابت نسخه است. مخزن الادویه از کتاب طب الائمه نقل کرده که امام کاظم (ع) خوردن هلیله، رازیانه و شکر را در آغاز فصل گرما سفارش کرده است: سه ماه پشت سر هم، هر ماه سه روز. در زمستان مصطکی جای رازیانه می نشیند.

در داروهای طب اسلامی عطاری طهماسبی، هلیله سیاه چهار نقش متفاوت دارد.

• قرص خون طب اسلامی (مرکب شش) از هلیله سیاه، بلیله و آمله به همراه مقل ازرق ساخته می شود و در روایت برای بادهای بدن و بواسیر آمده است.

• در نسخه مرکب چهار (حب البلسان) هلیله سیاه و هلیله زرد کنار هم آمده اند.

• در مرکب دو طب اسلامی (زنجفیلات) هلیله سیاه کنار زنجبیل خشک و دارفلفل برای معده به کار می رود.

• در مرکب ده (سید الادویه) هلیله سیاه با هلیله زرد، هلیله کابلی، مویز و سنای مکی ترکیب شده. سنا خودش ملین قوی است. به همین دلیل اثر این ترکیب از هلیله تنها بیشتر است و در بارداری نباید مصرف شود.

کاربردشان از روایت و تجربه طب اسلامی آمده است. همه داروهای ترکیبی طب اسلامی عطاری در دسته معجون گیاهی و سلامتی کنار هم آمده اند و ترکیبات و روش مصرف هر کدام در صفحه خودش نوشته شده است.

سوالات متداول

قرص هلیله بهتر است یا پودر؟

پودر و خیسانده اثر ملین بیشتری دارند. قرص مقدار هر نوبت را ثابت نگه می دارد و طعم گس هلیله را حس نمی کنید.

دمنوش هلیله سیاه چطور درست می شود؟

شکل سنتی آن خیسانده است. هلیله نیم کوفته را چند ساعت در آب خیس کنید و آب آن را بنوشید. این روش از پودر ملین تر است پس با مقدار کم شروع کنید.

در بارداری می شود هلیله خورد؟

نه. هم منابع پزشکی امروز و هم متن های کلاسیک آیورودا مصرف هلیله را در بارداری و شیردهی منع کرده اند.

منابع علمی

• حاجی زاده م، فرجامی ا، هوشمند س، ابراهیمی ف. هلیله در مکتب طب ایرانی. مجله طب سنتی اسلام و ایران، ۱۴۰۴.

• Kamali SH, et al. Efficacy of Itrifal Saghir in the treatment of obesity; a randomized controlled trial. DARU, 2012.

• Gupta D, et al. Terminalia chebula extract mouthwash, randomized controlled trial. Oral Health Prev Dent, 2015.

• Wang C, et al. Comprehensive Review on Fruit of Terminalia chebula. Molecules, 2024.

• Peterson CT, et al. Therapeutic Uses of Triphala in Ayurvedic Medicine. J Altern Complement Med, 2017.

• RxList: Terminalia.

این مقاله جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. آخرین بازبینی: 5 آبان 1405